Uşaq sinifdə yerində otura bilmir: diqqət əskikliyi və hiperaktivlik haqqında bilməli olduqlarınız

«Dərsdə diqqəti yayınır», «yerində otura bilmir», «əşyalarını hər gün itirir»: məktəbdən gələn bu şikayətlər bir çox ailəyə tanışdır. Belə hallarda valideynlərin ilk reaksiyası çox vaxt uşağı sinif yoldaşları ilə müqayisə etmək, dərs saatlarını artırmaq və ya cəzalandırmaq olur. Halbuki bu davranışların arxasında tənbəllik deyil, mütəxəssis tərəfindən dəyərləndirilməli vəziyyətlər dayana bilər: məsələn, diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu və ya öyrənmə çətinliyi.

Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik gündəlik həyatda necə görünür?

Diqqət əskikliyi fokuslanmada və diqqəti uzun müddət saxlamaqda çətinlik yaradır. Hiperaktivlikdə isə uşaq həddindən artıq hərəkətli olur. Valideynlər və müəllimlər adətən bu mənzərəni təsvir edir:

• diqqət tez dağılır;
• uşaq sinifdə yerində otura bilmir;
• əşyalarını tez-tez itirir;
• öyrəndiyini yadda saxlamaqda çətinlik çəkir;
• məktəbdən tez-tez şikayət gəlir, dərslərdə uğursuzluq yaşayır.

Öyrənmə çətinliyindən fərqi nədir?

Öyrənmə çətinliyi özünü konkret akademik bacarıqlarda göstərir: oxuda, yazıda və ya hesablamada. Diqqət əskikliyi isə daha çox diqqətin cəmlənməsi və davamlılığı ilə bağlıdır. Bu iki vəziyyət birlikdə də müşahidə oluna bilər.

Ən vacib məqam budur: hər iki hal «tənbəllik» və ya «istəksizlik» deyil, beynin məlumatı fərqli emal etməsi ilə bağlıdır. Hər uşaq eyni cür öyrənmir, amma düzgün dəstək, fərdi yanaşma və səbirli münasibətlə hər uşaq öyrənə bilər.

Qiymətləndirmə: diaqnozu kim qoyur?

Belə hallarda uşağı müqayisə və ya cəza ilə «düzəltməyə» çalışmaq əvəzinə, vəziyyətin bir pozuntu ola biləcəyini nəzərə almaq və uşağı psixiatr və psixoloqa göstərmək lazımdır. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu diaqnozunu psixiatr qoyur.

Psixoloji qiymətləndirmə mənzərəni tamamlayır. Məsələn, WÇZÖ-IV zəka şkalası 6–16 yaşlı uşaqların idrak bacarıqlarını ayrı-ayrı sahələr üzrə göstərir və öyrənmə çətinliyinin səbəblərini anlamağa kömək edir. Uşaq eşitmə testindən normal nəticə aldığı halda çağırışa gec reaksiya verirsə, dinləmə bacarığının qiymətləndirilməsi də faydalı ola bilər: eşitmə ilə dinləmə eyni şey deyil.

Dərman müalicəsi: qorxular və faktlar

Valideynlərin ən çox verdiyi suallardan biri budur: dərman lazımdırmı? Cavab simptomların sıxlığından və şiddətindən asılıdır. Bəzi hallarda yalnız psixoterapiya tövsiyə olunur, bəzi hallarda isə psixiatrın təyin etdiyi dərman müalicəsi ilə birgə psixoterapiya. Diaqnoz təsdiqləndikdən və müalicə başladıldıqdan sonra psixoterapiyanın paralel aparılması tövsiyə olunur.

Bəzi valideynlər dərmanın uşağı «yatızdıracağından» və ya beyin inkişafına mane olacağından qorxur. Belə qərarları internetdəki şərhlərə görə verməyin. Dərmanın təsiri, dozası və müşahidə etdiyiniz hər hansı dəyişiklik barədə suallarınızı birbaşa həkiminizlə müzakirə edin: dozanı dəyişmək və ya müalicəni dayandırmaq barədə qərarı yalnız həkim verir.

Evdə və məktəbdə necə dəstək olmaq olar?

• Müqayisə etməyin. Uşağı yaşıdları ilə müqayisə etmək və ya ona təzyiq göstərmək vəziyyəti yaxşılaşdırmır.
• Dərs saatlarını mexaniki artırmayın. Daha çox saat həmişə daha çox öyrənmə demək deyil: əvvəlcə çətinliyin səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.
• Fiziki aktivliyə yer verin. Maneəli yollar, top oyunları, stolüstü tennis kimi fəaliyyətlər uşağı diqqətini cəmləməyə, ayağını hara qoyduğuna baxmağa və hərəkət edən əşyalara reaksiya verməyə yönəldir.
• Müəllimlə əməkdaşlıq edin. Qiymətləndirmədən sonra verilən praktik tövsiyələri müəllimlə bölüşmək uşağın məktəbdəki gününü asanlaşdırır.
• Səbirli olun. Düzgün dəstək, fərdi yanaşma və səbirli münasibət hər uşağın öz potensialını inkişaf etdirməsinə kömək edir.