Terapiyada məqsəd «hamıya uyğun» bir metod tətbiq etmək deyil. Məqsəd konkret insanın və ya uşağın ehtiyacına uyğun, elmi əsası olan üsulu seçməkdir. Aşağıda işimdə istifadə etdiyim əsas yanaşmaları sadə dillə izah edirəm.
Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT)
KDT düşüncələrimiz, hisslərimiz və davranışlarımız arasındakı əlaqə üzərində qurulan, strukturlu və məqsədyönlü psixoterapiya üsuludur.
Məsələn, sürətli ürək döyüntüsünü «infarkt keçirirəm» kimi yozmaq qorxunu artırır, qorxu isə yeni bədən hisslərinə yol açır. KDT-də bu dairəni birlikdə tanıyır, düşüncələri yoxlamağı və yeni davranış vərdişləri qazanmağı öyrənirsiniz.
Harada istifadə olunur
Təşviş və panik atak, sağlamlıq təşvişi (hipoxondriya), stress.
Elmi əsas
KDT təşviş və panik pozuntularında beynəlxalq klinik təlimatların tövsiyə etdiyi psixoloji müdaxilələrdəndir.
Sistemli desensitizasiya
KDT çərçivəsində istifadə olunan davranış texnikasıdır. İnsan narahatlıq yaradan vəziyyətlərlə ən yüngülündən başlayaraq, mərhələ-mərhələ və təhlükəsiz şəraitdə qarşılaşır. Beləliklə həmin vəziyyətlərə qarşı həssaslıq tədricən azalır.
Uşaqlarda arzuolunmaz davranışların azaldılması və arzu olunan davranışların möhkəmləndirilməsi davranış elminin prinsiplərinə əsaslanır. Əsas fikir sadədir: uşaq hansı davranışının diqqət və nəticə gətirdiyini öyrənir.
Buna görə müsbət davranışı fərq etmək və dəyərləndirmək vacibdir. İstədiyini ağlayaraq almaq kimi davranışları isə əlavə diqqətlə gücləndirməmək lazımdır. Bu yanaşmada intizam cəza demək deyil: aydın qaydalar, mükafat və ardıcıllıq onun ayrılmaz hissəsidir.
Davranış proqramına başlamazdan əvvəl, ehtiyac olduqda, davranışın arxasında nevroloji səbəb olub-olmadığı həkim müayinəsi ilə dəqiqləşdirilir.
Valideyn təlimi, ev proqramı və oyun əsaslı öyrənmə
Uşaq həftənin kiçik bir hissəsini seansda keçirir, qalan vaxtı isə ailəsinin yanındadır. Buna görə valideynlərə gündəlik həyatda — evdə, yolda, oyun zamanı — tətbiq edə biləcəkləri sadə üsulları öyrədirəm.
Uşağın diqqətini aktiv saxlamaq, ətrafdakı əşya və hərəkətləri adlandırmaq, oyun vasitəsilə gözləməyi və səbri öyrətmək, ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq bu üsullardandır. Məktəbəqədər yaşda oyun uşağın əsas fəaliyyət növüdür və bir çox bacarıq ən yaxşı oyun vasitəsilə öyrənilir.
PECS — şəkil mübadiləsi vasitəsilə ünsiyyət sistemi
PECS nitqi olmayan və ya məhdud olan uşaqlara şəkil kartları vasitəsilə istəklərini ifadə etməyi öyrədən strukturlu ünsiyyət sistemidir.
Uşaq istədiyi əşyanın şəklini qarşısındakı insana verməklə ünsiyyətə başlayır. Məqsəd uşağın ehtiyaclarını başa sala bilməsi və ünsiyyətin ona «işlədiyini» görməsidir.
Psixoloji qiymətləndirmə və skrininq
Terapiyaya başlamazdan əvvəl nəyin üzərində işləyəcəyimizi dəqiq bilmək lazımdır. Bunun üçün müşahidə, ətraflı inkişaf tarixçəsi (anamnez) və yaşa uyğun standart vasitələrdən istifadə olunur.
0–6 yaş üçün inkişaf skrininq testləri
6–16 yaş üçün WÇZÖ-IV zəka şkalası
Dinləmə bacarığı üçün Tomatis Listening Test
Qiymətləndirmə etiket qoymaq üçün deyil, uşağın güclü tərəflərini və ehtiyaclarını görmək üçündür.
Sensor (duyğu) inteqrasiyası yönümlü fəaliyyətlər
Uşaq ətraf aləmi toxunma, görmə, eşitmə, hərəkət və tarazlıq vasitəsilə qavrayır. Beynin bu məlumatları birlikdə emal etməsi sensor inteqrasiya adlanır. Bu proses çətinləşdikdə uşaq bəzi stimullara həddindən artıq həssas ola və ya daim hərəkət axtara bilər.
Seanslarda oyun formasında tarazlıq, maneə, top və toxunma tapşırıqlarından istifadə olunur. Evdə yellənmək, dırmaşmaq, batutda tullanmaq kimi fəaliyyətlər də tövsiyə edilə bilər.
Tomatis metodu (tamamlayıcı yanaşma)
Tomatis metodu xüsusi işlənmiş səs materialının qulaqlıqla dinlənilməsinə əsaslanan, dinləmə və diqqət bacarıqlarını hədəfləyən proqramdır.
Metodun effektivliyinə dair elmi sübutlar hələ məhduddur. Buna görə onu əsas terapiyanın əvəzi kimi deyil, fərdi qiymətləndirmədən sonra tamamlayıcı vasitə kimi nəzərdən keçirirəm.
İlk yaşlar beynin yeni əlaqələr qurmaq qabiliyyətinin ən yüksək olduğu dövrdür. İnkişafdakı ləngimə nə qədər tez fərq edilərsə, uşağın yaşıdlarına yaxınlaşması üçün dəstək də o qədər erkən başlaya bilər.
2
Çoxsahəli (multidisiplinar) yanaşma
Uşaq haqqında nə qədər çox etibarlı məlumat olarsa, plan da o qədər düzgün qurulur. Buna görə lazım olduqda nevroloji, psixiatrik, psixoloji və pedaqoji qiymətləndirmələrin birlikdə nəzərə alınmasını tövsiyə edirəm. Dərman qəbul edən uşaqlarda isə həkimlə terapiya komandası arasında əlaqə saxlanılmalıdır.
3
Psixoloji maarifləndirmə
Müraciətçinin və ailənin vəziyyəti anlaması prosesin bir hissəsidir. Görüşlərdə hər addımın nə üçün atıldığını izah edirəm. Sosial şəbəkələrdə paylaşdığım videolar da eyni məqsədə xidmət edir.
Sizə uyğun yanaşmanı birlikdə seçək
Hansı üsulun uyğun olduğu ilkin qiymətləndirmədən sonra, sizin və ya övladınızın ehtiyacına görə müəyyənləşir.
